Projekat: Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti
Potprojekat: Kulturno okruženje
Rasprava IX

Pozivamo Vas da učestvujete u završnoj raspravi na temu Kulturno okruženje, u okviru projekta CANU Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti, koji se realizuje u saradnji sa Vladom Crne Gore.
Rasprava će se održati u četvrtak, 8. aprila 2010. godine, u prostorijama CANU, sa početkom u 11 časova.
Osnovne teze za raspravu biće dostupne na sajtu CANU: www.canu.org.me, od utorka, 6. aprila 2010. godine.
 

Rukovodilac potprojekta: Prof. dr Nenad Vuković
Saradnici na potprojektu: mr Petar Ćuković
                                             Dr Dragan Bulatović
                                             Mr Isidora Damjanović
                                                   Ranko Vuković
                                             Dr Goran Sekulović
                                             Dr Zvezdan Vukanović

Sažetak za završne rasprave, četvrtak, 8. april 2010. Podgorica

Uvod i ciljevi potprojekta
Teme potprojekta:

1. Kulturna identifikacija države i valorizacija
2. Kulturna baština
3. Kultura življenja – savremeno društvo
4. Očuvanje i uslovi kulturnog okruženja
5. Vrednovanje kulturne baštine
6. Raznolikost kulturnog okruženja i tradicije
7. Harmonizacija kulturnih različitosti
8. Kultura medija i kultura dijaloga
9. Interkulturalni dijalog

Prof. dr Nenad Vuković
UVOD I CILJEVI POTPROJEKTA „KULTURNO OKRUŽENJE“

Potprojekat obuhvata devet tema, koje se mogu koncentrisati u nekoliko krugova: 1. Kulturna identifikacija države; 2. Tri teme vezane za kulturnu baštinu (Kulturna baština, Očuvanje i uslovi kulturnog okruženja i Vrednovanje kulturne baštine); 3. Kultura življenja - savremeno društvo; 4. Raznolikost kulturnog okruženja i tradicije, Harmonizacija kulturnih različitosti, Interkulturalni dijalog; 5. Kultura medija i kultura dijaloga.
Kultura se definiše na razne načine, u zadnje vrijeme najviše se koriste određenja: kultura življenja, društvena kultura i kultura simboličnog karaktera. U širokom smislu riječ kultura obuhvata simboličku kulturu, umjetnost, religiju, politiku, privredu, komunikaciju. Kultura je sistem djelovanja. U istorijskom smislu kultura je baština. Kultura uslovljava društveni i privredni razvoj, formira građanske osnove i institucionalne forme države. Kultura nije nešto što se naprosto prima. Kulturu treba učiti. Kulture nema bez obrazovanja. Kultura u najširem smislu objedinjuje napore nauke, obrazovanja i uređenja čovjekovog praktičnog djelovanja – rada i održanja.
Promatrali smo područje kulture u strategiji participacije u svijetu kompetitivnosti, zato što je to dragocjeno polje u kome se mogu da integrišu vizije cjelokupne perspektive zajednice. Vizije Evrope – kolijevke vrijednosti. Evrope zajednice duha. Analizirali smo kulturu kao važan elemenat prosperiteta društva u multinacionalnoj državi kakva je Crna Gora, gdje se raznolikost doživljava kao bogatstvo.
Utemeljeno se ističe da je kultura i jedan od nezaobilaznih prioriteta razvoja Crne Gore.
Što se tiče baštine, vidjećete iz naših elaboracija da je „baština neotuđivo pravo i obaveza nasljeđivanja“ i otud mora da bude konstitutivni dio strategije uređenja države, a kao ekonomski resurs uslovljava ekonomsku strategiju održanja i razvoja, a kao duhovni resurs uslovljava strategiju obrazovanja. „U središte ekonomskih projekata treba je smjestiti.“
Proučili smo postojeća strateška dokumenta Vlade Crne Gore i dokumenta na globalnom nivou, do kojih smo došli i koja su relevantna za naša istraživanja.
Ulazak u Evropsku uniju promijeniće naše poglede i realizaciju zadataka u mnogim oblastima života. To se odnosi i na kulturu.

Ističemo, slijedeći evropsku praksu, da kultura kao važan (osnovni) činilac društvenog razvoja:
- kreira intelektualni potencijal,
- razvija svijest (pojedinca i društva) da se rukovodi etičkim normama,
- suprotstavlja se društvenoj patologiji,
- karika je u integraciji društva,
- sadržina je nacionalne posebnosti,
- njeguje regionalne veze,
- baza je za uspostavljanje i međunarodno komuniciranje,
- realizuje načela politike ravnopravnosti polova, rasnih razlika i društvene solidarnosti,
- pomaže vraćanju u društveni i profesionalni život invalida i lica koja su izdržavala zatvorske kazne,
- predstavlja jednu od formi društvenog avansa.

Izučavali smo sadašnjost, nezaboravljajući prošlost („Prošlost po kojoj se sigurno hoda, ali je hrabrost zaviriti u budućnost“).
Bavili smo se vizijom ČINJENJA (ŠTA NAM JE RADITI) u kratkoročnom, srednjeročnom i  višeročnom (dugoročnom) periodu. Neophodna je uravnoteženost razvoja kulture kao najviših prenosnih vrijednosti istorijskih i civilizacijskih dostignuća. Naša vizija mora da prati programiranje zadataka i sredstava (kao u Evropskoj uniji) u određenom periodu.

Mr Petar Ćuković – KULTURNA IDENTIFIKACIJA DRŽAVE I VALORIZACIJA

Prethodno razmatranje:
- O čemu govorimo kad govorimo o 21. vijeku kao o „vremenu kompetitivnosti“?
- U čemu se Crna Gora može „takmičiti“ sa drugim državama u 21. vijeku?

Raščaravanje globalnog horizonta:
- 20. vijek kao uvodjenje u dinamiku međusobnih determinacija (države-kulture-identiteta)

Kultura u pogonu identitetskih naracija:
-Tri definicije kulture:
1. antropološka obuhvatnost i opštost (Tejlor);
2. sekularnost, refleksivnost i procesualnost kao odlike kulture (Niperdaj);
3. povezanost sa značenjem, kolektivnošću, komunikacijom i sjećanjem (Roseberg);

-Tri „uloge“ države:
1. država kao kulturna činjenica par excellance, kroz istoriju sopstvene državnosti (1) i kao država u procesu izabranih, nadnacionalnih, naddržavnih integracija (2);
2.  država kao „okvir“ koji obramljuje određeno kulturno nasljeđe;
3. država kao prostor aktuelne kulturne „proizvodnje“ i „kulturne politike“, posebno u kontekstu globalizacijskih procesa;

-Tri svojstva tradirane kulture:
1. periferičnost;
2. iskustvo granice;
3. hibridnost

Ergo: prožimanje i fluidnost znakova koji dolaze iz različitih kulturnih zona, kao temeljna osobina tradiranog u kulturama Crne Gore. Hibridnost kao „odbrana“ od svakog supstancijalističkog (fundamentalističkog) utemeljenja identiteta!

Putevi „modernizacije“ crnogorske kulture - između tradicije i modernosti

1. Postberlinska, „usadna modernizacija“ u doba Knjaza/Kralja Nikole;
2. Spora „potisnuta modernizacija“ između dva rata u okvirima Prve Jugoslavije;
3. Modernizacija u ideološkom obzorju socijalističke Jugoslavije;
4. Kultura u kontekstu raspada zajedničke države, tranzicijskih procesa i globalizacije

Umjesto zaključka: perspektive

   -    Ideja „dobrog“ života kao središnja razvojna ideja (pronalazak „mjere“);
   -    Holistički pristup: Crna Gora kao jedinstveni prostor prirode, kulture i ljudi;    
   -    Mrežni karakter države i mrežni karakter kulture (umreženost koja „čuva“„otvorenost“);
   -   Razvijanje principa razumijevanju kulture, najprije „kao cilja“, kao rada „na sebi“, kao utemeljenja „sopstva“, koji je osnovni pokretač osmišljavanja koncepta „dobrog“ i „ispunjenog“ života svakog ljudskog bića i njegovog života u zajednici;
   -   Razumijevanje kulture „kao sredstva“, koje upravo nju, sa marginalne pozicije u     projekcijama ekonomskog razvoja, postavljaju u jednog od središnjeg pokretača;

Dr Dragan Bulatović - STRATEGIJE BAŠTINJENJA: KULTURNA BAŠTINA, VREDNOVANJE, OČUVANJE I USLOVI KULTURNOG OKRUŽENJA

0.1.1 Ako je strategija skup sposobnosti i veština, onda je predviđanje njeno bazično svojstvo. Projektovanje predstojećeg, kao modelovanje očekivanog, podrazumeva iskustvo, sopstveno ali i poznavanje svih prethodnih modela istovrsnog ili strukturalno sličnog ponašanja. Baštinjenje zapamćenog i sačuvanog je cilj svake startegije napredovanja. Ono u aktivnom smislu podrazumeva prepoznavanje vrednosti, njihovo očuvanje i živu, ali sećajuću vrednosnu kulturnu proizvodnju.  Očuvanje ima dva lica: tvarno – trezorsko i refleksivno. Tvarno iscrtavaju, tako zvani međaši pamćenja – reprezentativni nosioci (monumenti) dokumentarnosati (izvora istiniotosti). Refleksivno lice ima ulogu prozora na trezoru u koji zagleda svaki nosilac novog života. Svrha jednog lica baštine je da bude ugledni deo oblikovanja (obrazovanja, stasavanja) i napredovanja, a drugog da potvrdi smisao nezaboravljanja, zapravo da u procesu stalnog kretanja i promena živa kulturna (ali i svaka druga) produkcija bude i napredovanje, a ne samo ponavljanje i ugledanje.

0.2.1 Baština / patrimonium / đedovina je neotuđivo pravo i obaveza nasleđivanja, održanja i unapređenja poseda (od materijanog, duhovnog, institucionalnog, genetskog), te u tom smislu mora da bude konstitutivni deo strategije uređenja države. Baština kao materijalni resurs uslovljava ekonomsku strategiju održanja i razvoja, a kao duhovni resurs uslovljava strategiju obrazovanja, nauke i presudno utiče na stvaranje opšteg sistema vrednosti u društvenoj zajednici.

0.3 Tranziciju kao «trajno prolaznu» nepogodnost prati opšta strategija zaborava, kao bitna karakteristika liberalne ekonomije. Kada se udruže mogu biti trajna slabost društva koje bi da se menja ali ne zna zašto. Zbog toga bi bilo važno utvrditi strategiju očuvanja individualnosti, te prava na nezaboravljanje. Samo očuvanje privatnog identiteta može omogućiti konstituisanje zajedničkog, a individualne inicijative okupiti oko zajedničkog interesa.

1.1 Snimak stanja

Nasleđe Crne Gore, istorijskih i savremenih granica, crnogorsko po etničkom i nacionalom obuhvatu, multikonfesionalnom i multikulturnom karakteru, kako god ga imenovali ogromno je i u istorijskom i u kulturnom smislu. Čak bi se u sadašnjem stanju izučenosti, u njegovoj humanističkoj pretežnosti, moglo pomisliti da je prevashodni deo crnogorskog identiteta upravo u kulturnom nasleđu. Kada treba napraviti razliku između nasleđa i njegove individualizacije, to jest između onoga što je preteklo i onoga što je definisano, prepoznato i prihvaćeno, čuvano i negovano da pretraje kao sopstvena baština, onda je slika mnogo skromnija. U slučaju brige i negovanja pretrajavanja, a posebno svrhovitog korišćenja iskustva baštinjenja stanje je dramatično. Uprkos svim dobronamernim poduhvatima globalnog obuhvata koji stižu spolja i ukazuju na značaj očuvanja kulturnog identiteta, kulturni modeli tzv potrošačkog društva su prevladali u savremenom životu CG. Istini za volju, starim modelima prosvetiteljskog porekla i socijalističkih ideala istekao je rok trajanja nestankom kolektivnog titulara, a iskreno suočavanje sa autentičnim vrednostima u naslagama tradicijskog nasleđa se izbegava.
Osim državnog bića, nasleđe Crne Gore mora se artikulisati kao zemlja, kao njeno prirodno jestvo kome je čovek pridodao ili oduzeo nešto od svojstava koja su pretrajala kao znamenja njegovih postignuća. Kako se sistematska zaštita u Crnoj Gori odvija u svojevremeno korektno definisanim okvirima pravne regulative, a po principima konvencionalnih doktrina u jednoj potpuno neefikasnoj praksi i na udaru svih, zakonski nepredviđenih opasnosti i usputnih šteta nastalih naglim promenama u socijalnom, ekonomskom, tehnološkom, ideološkom i geopolitičkom smilu, trenutak za uspostavljanje jedinstvenog principa integralne zaštite sveukupnog, prirodnog, ekonomskog, kulturnog, duhovnog, i svakog drugog nematerijalnog, nasleđa, čini se vrlo je povoljan.
Ako se, prema zadatku, zadržimo u oblasti kulturne baštine, konstatovaćemo da postoji dobra izučenost slovenskih perioda, njihova interpretacija, katkad i reinterpretacija, dok je izučavanje arheološkog nasleđa, što zbog velikih zahteva koja prate ove projekte, što zbog nedostatka kadrova za ove poduhvate, znatno skromnije. Ovaj drugi razlog se nameće i u slučaju etnografskog nasleđa, muzičke i svake druge nematerijalne baštine, potom tehničke i industrijske.
Kada je u pitanju drugi važan aspekt baštine, njegova zaštita, stanje nije ni malo ohrabrujuće. Samo 6 subjekata ima status samostalne ustanove zaštite sa punim pravnim dejstvom u ovoj oblasti. Uz jedan referalni zavod za nepokretnu baštinu i jedan opštinski, može se nabrojati nekoliko potpuno neregulisanih i nekontrolisanih privatnih inicijativa u ovoj oblasti.
Treći aspekt baštine vezuje se za njeno egzistiranje u komunikaciji. Pitanje dostupnosti baštine jednako je nepovoljno koliko i njena zaštita, bilo muzejska, bilo konzervatorska – kada nije zaštićena ne može ni da bude prezentirana. No, ono što spada u strogu zakonsku obavezu državnih službi – registri kulturnih dobara, ostali su na nivou zakonskog minimuma i u formi koja se godinama pokazuje, sem za usko stručne aktere, neupotrebljivom za bilo kakvu javnu, obrazovnu i kulturnu komunikaciju. Upravo u ovom domenu nameće se zahtev za stvaranjem digitalnih trezora, dokumentacije o baštini kao javnom dobru. Ovaj vid dostupnosti presudan je u korelaciji sa programima obrazovanja na sopstvenim iskustvima, upravo za poptpunije, pozdanije i sadržajnije korišćenje baštinskih vrednosti i njihovog utkivanja u savremenu praksu.
Malo je bolja situacija u zastupljenosti baštinskih sadržaja u programima obrazovanja. Ovo bi bila logična posledica one, već ranije istaknute, dobre izučenosti baštine i njenog publikovanja. Kada su u pitanju mediji, zastupljenost sadržaja u vezi sa baštinom je skromno, baštini se ranija televizijska produkcija, a sem sporadičnih novih priloga, ne oseća se želja za stvaranjem dugoročnih projekata digitalizacije nasleđa i razvoja edukativnih programa na javnom servisu.

1.2 Uzroci sadašnjeg stanja i predlozi mera

1.3 Predlozi:

Da bi promenili svest o baštini, njenim sadržajima i prednostima treba se izboriti za mesto baštine u statusu strukturnog elementa razvojne strategije Crne Gore. Nova definicija baštine ima mesto integrativnog elementa u programima obaveznog, opšteg i humanističkog obrazovanja, ali bi morao da se nađe i u gotovo svim specijalističkim, stukovnim programima koji otvaraju nove prostore intersektorske saradnje. Dobri programi obrazovanja u strategiji brze promene svesti o baštinskim vrednostima računaju, dakako na pozitivnu ulogu masovnih medija, pre svega se mora računati na sistematske projekte javnih servisa. Osim javnog sektora, individualne inicijative udružene u mreže nevladinog sektora jedan su od vitalnijih resursa koje treba koristiti u ovom poduhvatu. U tom smislu pozitivan primer višegodišnjeg istrajavanja je NVO iz Boke kotorske imena Ekspedicio.

2.0  SOCIJALIZACIJA BAŠTINJENJA (socijalna verifikacija vrednosti) ima tri manifestne forme: društvenu, pravnu i tehničku. Prva se ostvaruje negovanjem sećanja, tj odgojnim i obrazovnim održavanjem potrebe za očuvanjem i korišćenjem resursa pamćenja. Druga podrazumeva institucionalizaciju baštinjenja u okviru uređenja društvene i državne zajednice. Treća se odnosi na materijalizaciju baštinskog trezora, tj na dokumentovanje muzealizovanog nasleđa i tehnologiju održanja (preventivnog, kurativnog, tehničkog) korpusa baštine.
Državna briga mora da pokrije sledeće oblasti delovanja, urgentno:

1. Stvaranje jedinstvenog informacionog sistema baštine  (registar baštine, kategorisana dobra, dobra sa liste svetske baštine, ugrožena baština, ali i interaktivne baze podataka referalnih ustanova sa korisničkim servisima u web aplikacijama).
2. Ratifikaciju svih konvencija koje je UNESCO doneo od trenutka osamostaljenja i Obezbeđenje uslova za njihovu primenu.
3. Zaštitu podmorja – biosfere i arheoloških nalazišta.
4. Realizaciju programa zaštite nematerijalne baštine.
5. Stvaranje jedinstvenog sistema digitalizacije baštine.

Mr Isidora Damjanović - KULTURA  ŽIVLJENJA – SAVREMENA KULTURA 

   
SISTEM KULTURE
1. Sistem kulture predstavlja sve nivoe kulturnog identiteta od institucionalnog do kulture svakodnevnog života, od mejn strima do subkulture, sa posebnim mapiranjem i monitoringom urbanog i ruralnog razvoja kulturoloških pokazatelja.

SVAKODNEVNA KULTURA ŽIVLJENJA
2. Svakodnevni život konstituisan je u činiocima koji se kao mjerne jedinice mogu pripisati različitim društvenim grupacijama i odnosima unutar njih:
-interni i eksterni porodični odnosi i kultura unutar krvno vezane hijerarhije
-društveno i porodično nasleđena kulturna praksa
-tradicija i običaji
-uticaj konfesionalnih normi na građansko društvo
-tehnološki nivoi egzistencije
-navika potrošnje kulturnih dobara
-potreba da se sopstveni prihodi ulažu u kulturna dobra
-shvatanje opštih kulturnih dobara kao ličnog dobra
-osjećanje lične obaveze u očuvanju i prezentaciji nacionalne kulturne baštine
-ekološka svijest na nivou privatnog i društvenog posjeda
-potreba da se kroz edukativne akcije unaprijedi saradnja između pojedinca, građana i lokalne samouprave
-obaveza da se u kulturnu produkciju uključe osobe sa posebnim potrebama -medijska prezentacija i interaktivno djelovanje  pozitivnih primjera
-pokretanje akcija u kulturi u svrhe preventive različitih društvenih devijacija, kao što su; kriminalno ponašanje, nasilje u  porodici, fašizam, alkoholizam i narkomanija
-senzibilitet za nacionalne i rasne manjine
-senzibilitet za seksualne manjine
-kulturni projekti namjenjeni samohranim roditeljima
-sintetizovanje kulturnih, sportskih i turističkih događaja
-organizovanje različitih oblika filantropije kroz kulturna dešavanja

STIL ŽIVOTA I ODNOS PREMA KULTURI U CRNOJ GORI
3.Stil života i odnos prema kulturi u crnogorskom društvu jednim je dijelom još uvijek zatočen u recidivima palanačkog mentaliteta.

KARAKTERISTIKE KULTURNOG IDENTITETA
4. Kulturni identitet i njegove karakteristike definisane su kroz: potrebe za jezičkim izražavanjem i komunikacijom, potrebe za saznanjem i širenjem vidokruga, estetske potrebe u svakodnevnom životu, estetske umjetničke potrebe, potrebe za estetskim doživljajem, stvaralačke potrebe. Razvoj kulturnih potreba direkno se odražava na kulturne navike.
5. Kulturni razvoj gradskih sredina djeluje introvertno u odnosu na ruralna područja, iz kojih se stanovništvo iseljava jednim dijelom i zbog monotone svakodnevice.

DECENTRALIZACIJA KULTURE
6. Pojam decentralizacije kulture odnosi se pravoshodno na progresivnije i liberalnije širenje kulturnih događaja unutar institucionalnog i van institucionalnog sistema. Grubim sagledavanjem, ovaj bi se proces mogao posmatrati u relacijama: neformalno - institucija
                    država - grad
                    grad - selo
                    kolektivna kultura - individualna
                    mejnstrim - alternativa
                    dominantno - avangardno
                    popularno - subkulturno
                    globalno - lokalno
                    centralno - marginalno
7. Animacija stanovništva mora se dešavati direktno na terenu, tamo gdje stanuju ili rade oni koji su ciljna grupa projekta.

GRADSKA KULTURNA POLITIKA
8. Gradska kulturna politika obuhvata sve one segmente koji tvore identitet jedne gradske sredine: od mjesta stanovanja do reprezentativnih objekata.
Stoga, crnogorskim lokalni Centrima za kulturu  su neophodne reforme:
- na nivou ljudskih resursa
- na nivou programske orijentacije
- na nivou produkcije i koprudukcijske saradnje
- na nivou edukacije
- na nivou tehnologija
- na plasmanu domaćeg stvaralaštva van lokalnih granica
 
ZAKONSKA REGULATIVA KORIŠĆENJA RESURSA KULTURE U RURALNOM PODRUČJU
9. Korišćene resursa kulture u ruralnom području kompatibilno je prefiksu prefisku „ekološke“ države Crne Gore ali se i zakonskom regulativom može precizirati u domenu:
 -  kulturološko-ekološke norme ruralnog područja
 -  kulture stanovanja
 -  kulture potrošnje i eksploaticije prirodnih resursa
 -  zakona o zaštiti i očuvanju kulturnog nasleđa
 -  ekološkog standarada u infrastrukturi i potrošnji energije.

 Ranko Vuković - RAZNOLIKOST KULTURNOG OKRUŽENJA I TRADICIJA

- Globalizacija,
- Globalizacija i raznolikost,
- Multikulturalna država,
- Etnicitet- multikulturalizam,
- Vrste multikulturalizma,
- Crna Gora kao multikulturno društvo,
- Interkulturalizam,
- Crna Gora kao dio međunarodne kulturne mreže.

 Ranko Vuković - HARMONIZACIJA KULTURNIH RAZLIČITOSTI

- Harmonizacija u multikulturnom okruženju,
- Interkulturalizam,
- Obrazovanje – tolerancija i dijalog,
- Kulturna politika,
- Vrste kulturne politike,
- Multikulturalizam kao osnov kulturne politike u Crnoj nGori,
- Elementi kulturne strategije u Crnoj Gori.

Dr Goran Sekulović - INTERKULTURALNI DIJALOG

- Interkulturalni dijalog odnosi se na otvorenu i dostojanstvenu razmjenu mišljenja između pojedinaca i grupa različitog etničko-nacionalnog, kulturnog, konfesionalnog i jezičkog porijekla i nasljeđa uz zajedničko razumijevanje i uvažavanje

- Živjeti zajedno kao jednaki u dostojanstvu – to je jedan od ključnih evropskih principa kada je riječ o interkulturalnom dijalogu

- Ustav Crne Gore pravno-normativno je uredio ovu oblast na evropskom nivou. No, da bi se u praksi izgradilo inkluzivno društvo potreban je novi pristup, a interkulturalni dijalog je put koji treba slijediti. Naročito danas kada su u ekspanziji i globalizam i tribalizam, dvije strane jednog istog lica savremenog čovječanstva. To nije nimalo lak put. Naprotiv. On se rijetko slijedi i njim se rjeđe ide. Dijalog nije nešto što se lako određuje definicijom univerzalno primjenljivom, bez razmišljanja o svakom konkretnom slučaju. To je nov, nedovoljno proučen civilizacijski, antropološki, etički, konfesionalni, etnički, politički, kulturološki, obrazovni i naučni praksis

- Sugestije:
Opšta napomena: Sugestije imaju za cilj da dijalog u Crnoj Gori bude još više ispunjen preporukama i inovacijama iz savremene demokratije. U pitanju je oblast od izuzetnog značaja koju je međunarodna zajednica prepoznala kao jednu od naših ključnih kompetitivnih prednosti za dvadesetprvi vijek. Cilj sugestija je uspješna realizacija evropskih preporuka o postepenom prerastanju multikulturalnog u interkulturalni pristup u okviru koga dijalog promoviše socijalnu integraciju uz očuvanje posebnih nacionalnih identiteta. Riječ je o građanskom, otadžbinskom, domovinskom, zajedničkom bogaćenju svih jedinstvenih i osobenih kulturnih supstrata.

a) Kratkoročnog karaktera

- S obzirom na značajne promjene u sistemu institucionalne zaštite ljudskih i manjinskih prava, formiranje novih tijela kao što su Savjeti manjina, sugerišemo kooptiranje njihovih predstavnika i revitalizaciju i osavremenjavanje rada Savjeta za zaštitu pripadnika manjinskih naroda i etničkih grupa pri instituciji Predsjednika Crne Gore. Ovo tijelo se mora češće sastajati, te imati više sadržajan, efektivan i praktičan, a manje protokolaran i formalan karakter

- Radi intenziviranja dijaloga sugerišemo ustanovljenje funkcije-radnog mjesta savjetnika za ljudska i manjinska prava u kabinetu Predsjednika Vlade i radnog mjesta savjetnika za kulturu u kabinetu Predsjednika Republike

- Zbog potrebe snažnije i funkcionalnije veze sa našom dijasporom i intenziviranja dijaloga u crnogorskom rasijanju, sugerišemo formiranje Ministarstva za rasijanje, koje bi, eventualno, radi racionalizacije,  moglo u sebi da obuhvati i resor vjera. Kao jedan izvršni organ, Ministarstvo za rasijanje i vjerska pitanja imalo bi bi svoje opravdanje, jer je u crnogorskoj dijaspori prisutan i višenacionalan i višereligijski supstrat, što je izuzetno pozitivno i što se mora iskoristiti kao prioritetna ciljna grupa u državnoj strategiji

- Državni organi Crne Gore, Ministarstva inostranih poslova, kulture, prosvjete i nauke, i druga, trebaju još više biti posvećeni multilateralizmu koji je zasnovan na međunarodnom pravu i širenju ljudskih prava i sloboda, demokratije i vladavine prava, jer se time podstiče dijalog i na međunarodnom nivou

b) Srednjoročnog karaktera

- Sugerišemo osnivanje Centra za interkulturalni dijalog

- Sugerišemo da se poveća broj i dužina trajanja, kao i sadržajno obogaćenje i specijalizovanje emisija o manjinama na javnom servisu RTV CG, kao i na programima komercijalnih kuća, posebno na albanskom i romskom jeziku. Takođe, predlažemo emitovanje emisija u kojima bi se njegovao interkulturalni dijalog pozivanjem na rasprave o određenim temama predstavnike svih vjerskih, nacionalnih i kulturnih zajednica u Crnoj Gori

c) Dugoročnog karaktera

-  Sugerišemo proširenje i dopunu nastavnih sadržaja o zajedničkim osnovama različitih civilizacija, konfesija, nacija i kultura, o ljudskim i manjinskim pravima i drugim humanističkim i univerzalnim antropološkim temama koje moraju biti još više prisutne sa tendencijom stalnog inoviranja, osavremenjavanja i približavanja mladim generacijama
- Sugerišemo da se u etnički mješovitim sredinama prihvati potpuni bilingvalni pristup kada se radi o učenjima jezika, tj. da se sa podjednakim brojem časova obavezno uče i jezici manjine (u tim lokalnim sredinama to su jezici većine) i jezici većine (u lokalnim sredinama – jezici manjine)

- Sugerišemo izradu i primjenu dokumenta pod nazivom „Nacionalni akcioni plan razvoja interkulturalizma“, koji bi se zasnivao na međunarodnim standardima i umnogome bi pospješio konkretnu i praktičnu dimenziju dalje borbe za složenu implementaciju savremenih načela interkulturalizma i interkulturalnog dijaloga kao posebne, specifične i interdisciplinarne sfere

Zaključak:

- Naša zajednička budućnost zavisi od naše sposobnosti da zaštitimo i razvijamo ljudska prava, kao što je navedeno u ‘’Evropskoj konvenciji SE o ljudskim pravima’’ i da promovišemo obostrano razumijevanje. Interkulturalni dijalog je živa spona mnogih pojedinaca, grupa, društvenih subjekata, ustanova, organizacija i institucija. On je od osobite važnosti za veliki broj državnih organa i tijela, nacionalnih i etničkih, kulturnih, vjerskih, rodnih, umjetničkih, stvaralačkih, akademskih, naučnih, obrazovnih, emigrantskih i drugih institucija i zajednica, nevladinih organizacija, različitih profesionalnih i strukovnih udruženja, mladih, novinara, medija…Interkulturalni dijalog je borba za slobodu koja se sama osvaja. Potreba za njom je jedna od ključnih ljudskih vrijednosti

Dr Zvezdan Vukanović – KULTURA MEDIJA I KULTURA DIJALOGA

Jedan od glavnih postulata jeste fokus države u sagledavanju medijske kulture i kulture dijaloga kao komunikacione i tehnološko-poslovne paradigme i u skladu sa tim je potrebno obezbijediti adekvatnu, savremenu i efikasnu infrastrukturu koja bi omogućila uspješan prenos i razmjenu informacija, obrazovanje, kao i visok nivo naučnog i korporativnog istraživanja u najznačajnijim medijskim i informaciono-komunikacionim disciplinama.

Na osnovu analize ICT infrastrukturnih parametara autor posebno naglašava nužnost poboljšanja kvaliteta aktivnosti u sljedećim kategorijama u kojima su uočeni najveći nedostaci: razvoj klastera, Razvoj patenata,  Zaštita intelektualne svojine, Kvalitet komunikacije u ISP sektoru, Kvalitet naučno-istraživačkih institucija, Potrošnja na obrazovanje, Obučenost zaposlenih, Prioritet Vlade u oblasti ICT, Prihvatanje ICT na nivou firmi, Poslovni kapaciteti za inovacije, Proširenost interneta u poslovanju, Dostupnost Vladinih online servisa, Efikasnost Vlade u korišćenju ICT.

U oblasti poboljšanja kulture dijaloga važno je stvoriti uslove za stvaranje kvalitetnog i internacionalnijeg medijskog sadržaja značajnijim forsiranjem istraživačkog umjesto tabloidnog novinarstva. Emitovanje i štampanje analitičkih komentara pisane od strane stručnih pojedinaca, urednika i novinara podići će nivo kulture dijaloga. Takođe veća dijaloška posvećenost medija temama iz oblasti kulture, nauke, obrazovanja, tehnologije, ekologije podigla bi nivo dijaloške komunikacije. Da bi se razvila optimalna dijaloška klima u Crnoj Gori, potrebni su analitičniji i češći monitorinzi javnog mnjenja, kao i medijska istraživanja koja tematski govore o strukturi medijskih programa, na kojima se ostvaruje dijalog sa javnošću. Tim prije što u Crnoj Gori trenutno ne postoji nijedna institucija koja se sistematski i dugoročno bavi istraživanjem medija, pogotovo istraživanjem medijske publike.

U razradi i zaključku rada autor smatra da se osnovni parametri koji će poboljšati regionalnu i globalnu konkurentnost Crne Gore unutar kulture medija i dijaloga mogu strateški klasifikovati na tri segmenta: kratkoročni, srednjoročni i dugoročni.

U kategoriju kratkoročnih prioriteta (2010-2012), čijom bi se implementacijom i realizacijom  povećala konkurentnost medijske kulture u Crnoj Gori, spadaju:
- Razrješenje problema u funkcionisanju javnog servisa RTCG i dnevnog lista Pobjeda
- Kvalitetnije osposobljavanje medijskog kadra
- Proširenjem kapaciteta široko-pojasne mreže u cilju efikasnijeg i kvalitetnijeg primanja, slanja i skladištenja informacija i podataka
- Insistiranje na stvaranju medijski kvalitetnijeg programa iz oblasti nauke, kulture, umjetnosti, tehnologije, smanjenju repriziranja emisija, internacionalizaciji emitovanih vijesti i informacija kako bi se dobio  dublji i širi pogled u aktuelna društvena, ekonomska, tehnološka i naučna stanja u svijetu
- Donošenje efikasne i profesionalne zakonske regulative koja bi se direktno implementirala u oblasti medijske kulture, digitalnih tehnologija i digitalne konvergencije

Unutar kategorije srednjoročnih prioriteta (2012-2015), povećanje konkurentnosti medijske kulture u Crnoj Gori efikasno bi se ostvarilo:
- Digitalizacijom emitovanja medijskog programa u Crnoj Gori

Ključni subjekti za realizaciju Strategije digitalizacije, u cilju njene zakonodavne i tehnološke implementacije, treba da budu: Skupština i Vlada Crne Gore, nadležna ministarstva Vlade Crne Gore za sljedeće oblasti: kultura, sport i mediji; ekonomski razvoj; finansije; rad, socijalno staranje i zdravstvo; obrazovanje i nauka; regulatorni organi za oblast radio-difuzije i telekomunikacija, JP ’’Radio-difuzni centar Crne Gore’’, obrazovne ustanove (univerziteti, fakulteti, srednje i osnovne škole), emiteri (komercijalni i javni) na lokalnom i nacionalnom nivou, udruženja potrošača i udruženja emitera, ponuđači prijemničke opreme (STB i IDTV), krajnji korisnici.
Ovom prilikom bitno je istaći koje su osnovne preporuke olakšavanja tranzicionog procesa koje se baziraju na dokumentu Evropske komisije iz 2004. o implikacijama prelaska na digitalno emitovanje u smislu spektra frekvencija]; 1: Ispitivanje javnog mnjenja; 2: Analiza isplativosti; 3: Promovisanje informacionih kampanja; 4: Novi pristup upravljanja frekvencijskim spektrom; 5: Pristup prenosnim kapacitetima multipleks mreža; 6: Diferencijacija radio-difuznih servisa od opšteg interesa i ostalih radio-difuznih servisa; 7: Efikasno korišćenje digitalne dividende i 8: Međunarodna i međusektorska saradnja.
- Intenzivnijim fokusom na razvoj profesionalnog naučno-istraživačkog rada, stvaranjem medijskih instituta koji bi se bavili strateškim monitoringom medijske kulture i poslovanja
- Podizanjem medijske pismenosti
- Vladinom kampanjom u implemataciji ICT-a kod građana i poslovnih kompanija

Predlozi za dugoročnu strategiju (2015-2020) razvoja u oblasti medija i komunikacija pretspostavljaju fokus na:
- Korišćenje savremenih medijskih sredstava komuniciranja i tehnoloških sistema IPTV, Mobilne TV, kao i interneta zbog značajne mogućnosti programskog i tržišnog širenja.

- Razvoj konkurentnih fakulteta u oblasti medija
U ovom smislu je bitno da se mediji i komunikacije izučavaju na savremen način koji će se manje bazirati na uticaju politikoloških studija, što je tradicionalno bio slučaj sa izučavanjem medija,  posebno žurnalistike u Crnoj Gori, već da će medijske studije značajnim dijelom biti unaprijeđene jačim fokusom na informatičke, ekonomske i tehnološke teme. U tom smislu, uspostavljanje predmeta iz oblasti medijske globalizacije, digitalnih i interaktivnih medija, IPTV, medijskog biznisa, preduzetništva ekonomije i menadžmenta donijelo bi značajnu kvalitativnu promjenu u pripremanju profesionalnog medijskog kadra za sve dinamičnije i globalnije zahtjeve  unutar ove dinamične naučne, kulturološke i poslovne oblasti.

- Intenzivnije korišćenje stranog jezika (prvenstveno engleskog)

- Globalnije medijsko-komunikaciono umrežavanje, integrisanje unutar značajnih akademskih baza podataka, publikovanje stručne literature na engleskom, prevođenje stručne literature, permanentno usavršavanje stručnog kadra, organizovanje kvalitetnih međunarordnih konferencija u oblasti ICT, medija, komunikacija, PR-a, uspostavljanje međunarodne izdavačke djelatnosti i publikacije knjiga, časopisa i produkcija TV programa.

U cilju postizanja visokog nivoa konkurentnosti Crne Gore u oblasti kulture medija i dijaloga u dvadeset i prvom vijeku karakterističnog po baziranju na društvu informacionog razvoja i znanja, autor je istakao nužnost kratkoročnog, srednjoročnog i dugoročnog strateškog planiranja. Ova teza je posebno validna ako se uzme u obzir da su mediji, komunikacije, odnosi sa javnošću, informativna tehnologija društveno-ekonomske kategorije karakteristične po visokom nivou razvoja i složenosti.