Projekat: Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti
Potprojekat: Populacioni aspekti
Rasprava V

Pozivamo Vas da učestvujete u završnoj raspravi na temu Populacioni aspekti u okviru projekta CANU Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti, koji se realizuje u saradnji sa Vladom Crne Gore.
Rasprava će se održati u srijedu, 31. marta  2010. godine, u prostorijama CANU, sa početkom u 11 časova.
Osnovne teze za raspravu biće na sajtu CANU: www.canu.org.me, od  26.marta 2010. godine.
 

POPULACIONI ASPEKTI - ZAVRŠNA ISTRAŽIVANJA
           (okvir)

I

Potporojekat  „Populacioni aspekti“, kao  sastavni dio  Projekta „Crna Gora u XXI stoljeću – u eri kompetitivnosti“, ima za cilj da ukaže na potrebu rješavanja nekih problema radi poboljšanja čovjekovog života u savremenim uslovima i lakšeg usmjeravanja prema budućnosti. Iz tih razloga uzeta su u vidno polje demografska kretanja, struktura stanovništva po polu i uzrastu, natalitet, fertilitet, mortalitet, zdravlje i življenje i potreba poboljšanja dinamike kretanja stanovništva. Sa ovog stanovišta razmatraju se problemi urbanizacije i ruralizacije, obezbjeđenje uslova za život, život u multinacionalnoj i multikonfesionalnoj državi, položaj  žene u savremenom društvu i uloga populacije i pojedinca u društvenom sistemu tehnologije vlasti u Crnoj Gori. U svemu ovome, gdje god je to moguće, utvrđuje se  stanje, uočavaju problemi i ukazuje  na pravce njihovog mogućeg rješavanja.
Teme koje su  usvojene u Potprojektu detaljnije su  razradili  i proučili naši  eminentni poznavaoci ove problematike sa svojim saradnicima, među kojima su:  prof. dr  Radovan Bakić (saradnici: doc. dr Dragica Mijanović i doc. dr Miroslav Doderović), prof. dr Božidar Bojović (saradnici: prof. dr Novo Vujošević, prof. dr Novica Vujošević, prof. dr  Miloš Banićević, prof. dr Slobodan Radmanović, mr Saša Raičević i dr Zoran Bojović), prof. dr Slobodan Vukićević (saradnici: prof. dr Milorad Simunvić, asistent mr  Goran Ćeranić, asistent mr Slobodan Zečević, mr Ljiljana Vujadinović i mr Tanja Vujović) i Petar Vlahović (saradnici: doc. dr Lidija Vujačić, mr Simeun Raonić i  muzejski savjetnik Vladislav Ivanović). Pomenuti naučnici i njihovi saradnici su u svojim proučavanjima obradili mnoga pitanja i ukazali na potrebe njihovog rješavanja radi lakšeg i bržeg razvoja savremenog društva Crne Gore.

II

Teme obrađene u Potprojektu su  sledeće:

Prof. dr Radovan Bakić sa saradnicima:
Demografska kretanja:
Projekcije kretanja stanovništva i gustina naseljenosti

Prirodnim tokom, demografski razvitak sporo se mijenja. U njemu su, tokom druge polovine XX stoljeća, ispoljeni brojni negativni procesi, čije će tendencije djelovati u dužem periodu u budućnosti. Zbog toga smo definisali dugoročne ciljeve, kojima treba težiti i iste ostvariti.
Na tim osnovama kod projekcije daljeg kretanja stanovništva, primijenjen je analitički metod ili metod komponenata, pri čemu su postavljene i brojne hipoteze o čisto demografskim komponentama, kao što su: fertilitet, natalitet, mortalitet, prirodni priraštaj, emigracije, imigracije, migracioni saldo, ali i kretanje obrazovanja žena i bračnih parova, odnos bračnih parova prema planiranju porodice, etnički i konfesionalni sastav, migracije itd.
Dobijeni rezultati pokazali su da će Crna Gora sa oko 640 000 stanovnika sredinom 2009. godine, u 2015. godini imati 662 746 stanovnika, 2030. godine 689 746, a 2050. godine 728 430 stanovnika. Sredinom 2015. godine sjeverni region će imati 65 671, sjeveroistočni 135 246, središnji 303 934, a primorski region  157 895 stanovnika. U 2030. godini sjeverni region imao bi 65 769, sjeveroistočni 137 665, središnji 320 026, primorski region 166 286 stanovnika. Sredinom 2050. godine sjeverni region će imati 63 903, sjeveroistočni 145 749, središnji 338 152, a primorski region 175 626 stanovnika.
Prema ovoj projekciji broj interno raseljenih lica koji će živjeti u Crnoj Gori 2015. godine bio bi 25 000, 2030. godine 30 000, a 2050. godine 50 000 lica, tako da se očekuje da će na prostoru Crne Gore 2015. godine živjeti oko 687 746, 2030. godine oko 715 154, a 2050. godine oko 778 430 stanovnika.
Kod stalno prisutnog stanovništva, gustina naseljenosti kretaće se: 2015. godine  48, 2030. godine   49,9,  a 2050. godine  52,7  stanovnika po km².
Projekcije migracionih kretanja
Projekcije migracionih kretanja rađene su kombinovanjem metoda koji se zasniva na uzajamnim odnosima i metoda subjektivne ocjene koji se zasniva na postavljanju hipoteze u pogledu budućih migracionih kretanja na osnovu subjektivnih ocjena o uticaju društvenog i ekonomskog razvoja na migracije. Ovi metodi projekcije migracionih kretanja dali su sljedeće rezultate:
• usljed realizacije velikih projekata u Crnoj Gori doći će do spoljašnjih migracija i to u dva oblika:
1)   stalno doseljeno stanovništvo (koje je uračunato u projekciju o stalnom stanovništvu Crne Gore i regiona, kao i po petogodišnjim skupinama):
           - 2015. godine u Crnoj Gori će biti oko 6 000 po godišnjoj stopi migracionog salda od 0,77‰;
           - 2030. godine oko 15 000 po godišnjoj stopi migracionog salda od 1,47‰;
           - 2050. oko 24 000  stalno doseljenih lica po godišnjoj stopi migracionog salda od 1,69‰.
2)   privremeno doseljeno stanovništvo ( starosti od 20 do 50 godina):
            - privremeno doseljenih lica u Croj Gori 2015. godine će biti oko 15 000, 2030. godine oko 60 000, a 2050. godine oko 110 000.

Projekcije starosne strukture stanovništva Crne Gore i regiona

 Projekcija stanovništva do 2050. godine  je rađena pod pretpostavkom da će se stope nataliteta kretati između 12 i 14,5‰, a stope mortaliteta između 9,5 i 11,5 ‰, odnosno pod pretpostavkom da će stope prirodnog priraštaja tokom čitavog projekcionog perioda biti pozitivne (osim sjevernog regiona gdje su one i 2007. godine bile negativne u svim opštinama, a njihov oporavak treba očekivati oko 2015. godine, tako da će u kasnijim periodima i ovaj region imati pozitivno prirodno kretanje).  Ova projekcija polazi od varijante srednjeg fertiliteta, od pretpostavke da će se primijeniti odgovarajuće populacione politike i da neće biti migracija van Crne Gore, već migracija u Crnu Goru. Posebno je rađena za prisutno stanovništvo bez kategorije „Interno raseljenih lica“ i privremeno prisutnog stanovništva, za koje je urađena posebna  projekcija njihovog ukupnog broja.

Projekcija stanovništva Crne Gore po petogodišnjim skupinama  do 2050. godine
Projekcija stanovništva regiona po petogodišnjim skupinama do 2050. godine
 
Ciljevi i projekcije obrazovne strukture

Osnovni ciljevi koje treba postići u obrazovnoj strukturi su:
•eliminisati nepismeno stanovni{tvo i gotovo potpuno eliminisati učešće stanovništva bez školske spreme;
•podići nivo učešća stanovništva sa srednjim i visokim obrazovanjem;
•podići na vi{i nivo obrazovanje ženskog stanovništva, i
•dostići kvalitetniju profesionalnu strukturu aktivnog i zaposlenog stanovništva.
U skladu sa tim ciljevima projekcija je pokazala da će do 2030. godine učešće nepismenih opasti na 0,2% (biće prisutna kod žena u najstarijim generacijama), a 2050. godine Crna Gora neće imati nepismeno stanovništvo starosti 10 i više godina. Učešće stanovništva bez školskih kvalifikacija 2030. godine očekuje se da bude oko 1,5%, a 2050. godine učešće ove kategorije stanovništva neće biti.

Ciljevi i projekcije ekonomske strukture

U oblastima ovih kretanja glavni ciljevi su:
•dalji pad učešća u sekundarnom sektoru primorske regije i opštinama i naselja u njemu;
•povećanje učešća tercijarnog sektora u sjevernom regionu i opštinama i naseljima u njemu;
•održavanje učešća u primarnom sektoru na nivou između 12,0 i 15,0%;
•rast učešća  aktivnog i pad izdržavanog stanovništva;
•povećanje učešća aktivnog i zaposlenog stanovništva u tercijarnom i kvartarnom sektoru;
•smanjenje učešća lica sa ličnim prihodima;
•blagi porast učešća aktivnog poljoprivrednog stanovništva.

Ciljevi urbanog i ruralnog razvoja i uređenja predjela  u Crnoj Gori i projekcije gradskog
stanovništva do 2050. godine

Ciljevi treba da budu usklađeni sa ostalim socijalnim, ekonomskim i ekološkim ciljevima održivog razvoja, upravo zbog njihove integralnosti i sveobuhvatnosti:
1.Podržati održivi razvoj urbanih centara na donjoj ljestvici mreže naselja, u  rangu 1-5 i 5-10 hiljada stanovnika;
2.Procese urbanizacije ne treba dalje forsirati, kao recidiv ranijih politika deagrarizacije i industrijalizacije po svaku cijenu, pogotovo što to ima važnosti u uslovima regionalnih disproporcija, odnosno u ujednačavanju procesa urbanizacije u regionalnom smislu;
3.Proces urbanizacije u populacionom smislu treba podržati porastom aktivnosti populacije koja podrazumijeva aktiviranje sjevera, kao i depresivnih djelova centralnog regiona, obezbjeđenje radnih mjesta za široku skalu socijalnih karakteristika populacije, jer je jedini realan momenat zaustavljanja migracija sa sjevera na jug; kontrolnih punktova u funkciji integralnog održivog razvoja;
4.Podržati razvoj suburbanih, semiurbanih i ruralnih centara, jer upotpunjuju mrežu ekološke zaštite;
5.Rehabilitovati sva manja naselja kao habitate i mjesta življenja i rada, obnoviti i započeti nove razvojne cikluse i to naselja koja imaju uslove za opstanak i razvoj u ekonomskom i socijalnom pogledu;
6.Modernizovati urbanističko planiranje (regulaciono, generalno i detaljno), sa posebnim naglaskom na ekološke aspekte planiranja;
7.Razviti planiranje i projektovanje rekonstrukcije i revitalizacije starih gradova Primorja i unutrašnjosti, sa posebnim naglaskom na očuvanje kulturnih vrijednosti;
8.Obezbijediti da kroz planove i projekte naselja i djelova naselja bude obezbijeđen komfor života i zadovoljavanje ekonomskih i socijalnih potreba, jednako u gradskim i ruralnim naseljima.
Prema projekciji gradskog stanovništva, u Crnoj Gori 2015. godine će biti 65,9%, u sjevernom regionu 76,3%, sjeveroistočnom 27,2%, središnjem 80,9%, a u primorskom 65,9%. U 2030. godini gradskog stanovništva u Crnoj Gori će biti 70,9%, u sjevernom regionu 78,2%, u sjeveroistočnom 35,3%, središnjem 83,3% i primorskom 73,6%. U 2050. godini gradskog stanovništva u Crnoj Gori će biti 74,6%, u sjevernom regionu 78,6%, sjeveroistočnom 45,7%, središnjem 83,8%, a primorskom 79,3%.

Prostorni razmještaj stanovništva

U toku druge polovine XX stoljeća došlo je do velikih disproporcija u prostornom razmještaju stanovništva Crne Gore.
Kao glavni ciljevi, u ovoj sferi, postavljeni su sljedeći:
•uspostavljanje prirodnije ravnoteže u razmještaju stanovništva po regijama;
•ublažavanje emigracionih  i imigracionih tokova;
•ublažavanje migracionih tokova  prema Podgorici i primorskom regionu;
•revitalizacija ruralnih naselja, itd.

Za ostvarivanje ovih ciljeva neophodno je primijeniti redistributivnu varijantu demografsko- populacione politike. Glavne njene mjere su sljedeće:
•postupno izjednačavanje urbanih uslova življenja na ruralnom prostoru i u gradu;
•ekonomska zainteresovanost za življenje na ruralnom prostoru;
•primjena podsticajnih mjera za formiranje brakova i rađanje djece na ruralnom prostoru;
•destimulisanje življenja u gradovima;
•poboljšanje uslova školovanja djece i zdravstvene zaštite na ruralnom prostoru;
•izgradnja i asfaltiranje  puteva na ruralnom prostoru;
•razvoj eko-sela i eko-katuna;
•obezbjeđenje kvalitetnog napajanja strujom;
•organizovanje vodosnabdijevanja;
•efikasnije komuniciranje sa opštinskim centrom, itd.

Redistributivna populaciona politika može se realizovati kroz više modela:
•saobraćajnog i drugih infrastrukturnih sistema;
•policentričnog modela naselja;
•ravnomjernijim investicionim ulaganjima u regionalni razvoj;
•funkcionalnim opremanjem prostora i informatičkom podrškom, itd.

Prof. dr Božidar Bojović sa saradnicima:
Populacioni aspekti  Crne Gore u XXI vijeku:
Prirodno kretanje stanovništva-zdravlje i  življenje
A.Prirodno kretanje stanovništva
I  Sintetički pregled dosadašnjih prirodnih kretanja stanovništva  Crne Gore
U Crnoj Gori se čitav niz godina odvijaju negativna demografska kretanja koja, posebno poslije 1991. godine, poprimaju zabrinjavajuće razmjere. Negativni trend prirodnih promjena, koji je kulminirao u 2005. godini, posebno je ispoljen kroz:
1.1. Smanjenje broja živorođene djece i stope nataliteta (sa 114.428 živorođenih 1954. godine na 7.352 u 2005. godini. Stopa nataliteta 1954. godine bila je 33.4‰, a 2005. godine 11.5‰);
1.2. Pad stope ukupnog fertiliteta na 1.60 živorođenih na jednu ženu u fertilnom periodu, što je daleko ispod stope ukupnog fertiliteta od 2.1, kojom se obezbjeđuje prosto obnavljanje stanovništva;
1.3. Pad neto stope reprodukcije, koja je 2005. godine iznosila 0.72, što znači 28% ispod potreba prostog obnavljanja stanovništva;
1.4. Smanjenje prirodnog priraštaja (2.60 ‰ u 2005. godini) i vitalnog indeksa (125.9 u 2005. godini), koji se upozoravajuće primiče granici negativnog prirodnog priraštaja, sa depopulacijom;
1.5. Negativni migracioni tokovi, pretežno mlađeg fertilnog stanovništva iz seoskih nerazvijenih područja prema urbanim sredinama, doveli su do poremećaja distribucije ukupnog stanovništva po regionima, kojima je posebno pogođen sjeverni region (1948. godine 47%, a 2003. godine 31% ukupnog stanovništva Crne Gore. Unutar sjevernog regiona, zbog razlika u prirodnom kretanju stanovništva, formiraju se dva demografski različita regiona;
1.6. Povećanje udjela starijeg stanovništva sa svim karakteristikama regresivnog tipa;
1.7. Negativni trendovi najvažnijih komponenti prirodnog kretanja stanovništva, uz čitav niz drugih negativnih faktora (ekonomskih, društvenih, političkih, civilizacijskih i necivilizacijskih itd.) doveli su do ozbiljne erozije porodice i bračne zajednice. Za samo 20 posljednjih godina, starost žena pri stupanju u brak povećala se za skoro 4 godine. Broj zaključenih brakova opada. Stopa divorcijaliteta raste. Porodica je atomizirana, a u strukturi porodice dominiraju porodice sa dvoje (42.8%) i jednim djetetom (27.9%);
1.8. Projekcije prirodnih kretanja ukazuju na to da će se negativni trend nastaviti do kraja projekcionog perioda 2050. godine;
1.9. Poslije 2005. godine odvija se blag, ali konstantan proces oporavka parametara prirodnih promjena stanovništva (stopa nataliteta povećana je sa 11.8 na 13.1 u 2008. godini, stopa ukupnog fertiliteta povećana je sa 1.60 na 1.80, u 2008. godini, neto stopa reprodukcije povećana je sa 0.72 na 0.76 u 2008. godini, stopa prirodnog priraštaja povećana je sa 2.47 na 3.99 u 2008. godini, vitalni indeks sa 125.9 na 146.7. U 2005. godini, rast stanovništva sa 1540 u 2005. na 2550 u 2008. godini).

2.0. Identifikacija faktora koji su uticali na prirodna kretanja stanovništva
2.1.Negativni uticaj mehaničkih na prirodno kretanje stanovništva (migracija prema inostranstvu,regionima, migracije selo-grad);
2.2. Ostaci patrijarhalne svijesti i patrijarhalnog grupisanja;
2.3. Redukcija porodičnih funkcija, posebno odgojne, vaspitne i reproduktivne;
2.4. Individualizacija i atomizacija porodice;
2.5. Kasnije stupanje u brak i odlaganje rađanja;
2.6. Emancipacija žene u porodici i društvu (nivo emancipacije);
2.7.Ekonomski razvoj, društvene podjele rada i razuđenost u društvenoj strukturi;
2.8.Bolji ekonomski uslovi života, civilizacijski napredak (demografsko-ekonomski   
       paradoks);
2.9. Društveno-ekonomska kriza;
2.10 Sociopatološke pojave;
211. Razvodi brakova i nepotpune porodice;
2.12.Nesigurnost zapošljavanja;
2.13.Poremećaji u sistemu vrijednosti;
2.14.Porodični standard, visoke cijene življenja;
2.15.Kriza porodice (unutarporodični konflikti);
2.16.Sekularizacija, smanjen uticaj religije, negativni uticaj sekti;
2.17.Rasprostranjenost konzervativne kontrole rađanja (coitus interruptus);
2.18.Nedovoljna primjena savremenih kontraceptivnih metoda u kontroli ra|anja;
2.19.Visok procenat abortusa i bolesti koje se prenose seksualnim putem i bračni sterilitet.

3.0  Predlog mjera demografskog oporavka
Glavni (osnovni) ciljevi mjera demografskog oporavka:
•da se trajno zaustave negativni i pospješe pozitivni trendovi prirodnih 
   promjena;
•da se podigne stopa ukupnog fertiliteta sa 1.80 u 2008. na 207 djece po jednoj ženi u fertilnom periodu do kraja projekcionog perioda;
• da se podigne neto stopa reprodukcije sa 0.76 u 2008. na 0.98 do 2045. godine;
•da se poveća broj živorođene djece sa 8258 u 2008. na 9606 godišnje do 2050. godine;
•da se poboljša narušena struktura predradnog (0-14 godina ), radnog (15-65) i                  postradnog (65 godina i više) stanovništva i neujednačeni regionalni razmještaj stanovništva i zaustavi depopulacija sjevernog regiona Crne Gore.
3.1. Mjere ekonomske ( razvojne) politike
3.2. Mjere socijalne politike
3.3. Mjere populacione politike
3.4. Mjere pronatalitetne politike
3.5 Mjere unapređenja i planiranja porodice
3.6. Mjere unapređenja reproduktivnog zdravlja
37. Mjere unapređenja rada predškolskih i drugih institucija
3.9. Mjere unapređenja zakonodavstva u ovoj oblasti
3.10.Mjere unapređenja populacione i zdravstvene edukacije
3.11.Usklađenost (usklađivanje) mjera razvojne (ekonomske), populacione (pronatalitetne), socijalne i ekološke politike
3.12. Praćenje i evaluacija postavljenih ciljeva i ciljnih
vrijednosti komponenti prirodnog kretanja (stopa ukupnog fertiliteta, neto stopa reprodukcije, stopa nataliteta broj živorođenih tokom godine) i realizacije mjera demografskog oporavka , kroz etape: 2015, 2025, 2045 . godina
B. Zdravlje i življenje
1.0   Eksplikacija pozitivnih i negativnih činjenica  u sadašnjoj zdravstvenoj zaštiti stanovništva
1.1. Pozitivna ostvarenja:
1.1.1. Kvalitetan napredak i razvoj zdravstvenih ustanova medicinskog kadra i službe zdravstvene zaštite stanovništva od primarnog do tercijalnog nivoa;
1.1.2. Kvalitetan napredak u razvoju srednjih, viših i visokih obrazovnih ustanova za   školovanje medicinskog kadra u zdravstvu;
1.1.3.Kvalitetan napredak na nivou zdravstvene zaštite stanovništva;
1.1.4. Kvalitetan napredak na nivou zdravstvenog stanja stanovništva, uz eradikaciju i/ili stavljanje pod kontrolu čitavog niza bolesti i stanja koja su nekada harala ovim prostorima;
1.1.5. Pozitivan trend komponenti prirodnog kretanja stanovništva
1.1.6.U dužem periodu poslije Drugog svjetskog rata naznačen nivo socijalnih i humanih komponenti u zdravstvenoj zaštiti stanovništva
1.2. Negativne činjenice:
1.2.1. Prisustvo desocijalizacije i dehumanizacije u zdravstvenoj službi i zdravstvenoj zaštiti;
1.2.2. Pretjerana centralizacija službe zdravstvene zaštite;
1.2.3. Nedovoljna funkcionalna usklađenost (povezanost) zdravstvene službe sa potrebama građana;
1.2.4. Zaostajanje nekih službi zdravstvene zaštite u odnosu na okruženje (značajan odliv sredstava za liječenje na stranu).
2.0 Nivo zdravstvene svijesti i zdravstvene kulture stanovni{tva
2.1. Ostvareni napredak i na nivou zdravstvene svijesti i zdravstvene kulture i kvaliteta  života.
2.2. Prisutni recidivi tradicionalističkih shvatanja i svijesti u zdravstvenoj kulturi stanovništva.
3.0 Stanje u zdravstvenoj politici i predlog budućih kretanja
3.1. Strateški pristup Ministarstva zdravlja u razvoju zdravstvene službe i zdravstvene zaštite stanovništva do 2020. godine, koncepcijski ispravan i nudi kvalitetna rešenja.
3.2. Izraženo odstupanje stvarnog od normativnog (nesprovođenje predviđenih mjera). Predlog mjera kontrole.
3.3. Potreba i predlog izmjena i dopuna predloženih mjera sa formiranjem regionalnih centara u nivou sekundarne i tercijalne zdravstvene zaštite.
3.4. Potreba i predlog reorganizacije službe zdravstvene zaštite majke i djeteta u Crnoj Gori u organizovanu, samostalnu,funkcionalnu cjelinu.
3.5. Potreba i predlog usaglašavanja službi zdravstvene zaštite sa demografskim promjenama stanovništva i trendom bolesti koje su u zabrinjavajućem porastu (starenje stanovništva, hronične i maligne bolesti, dijabetes i dr.).
2.6. Potrebe i predlog unapređenja službe zdravstvene zaštite u oblastima u kojima zaostajemo za okruženjem i zbog kojih se odlivaju značajna materijalna stredstva.
3.7. Potreba i predlog razvoja naučnoitraživačkih institicija, multidisciplinarnih naučnoistraživačkih projekata u medicini, regionalno povezivanje i povezivanje naučnoistraživačkih institucija sa odgovarajućim institucijama razvijenih zemalja.
3.8. Potreba i predlog mjera za unapređenje zdravstvene prosvećenosti i zdravstvene kulture u Crnoj Gori (predškolske ustanove, škole, fakulteti, masovni mediji).

Prof. dr Slobodan Vukićević sa saradnicima:
Populacija i pojedinac u sistemu tehnologije vlasti u Crnoj   Gori
Obuhvataju se sljedeće teme :
1.Tehnologija vlasti i položaj pojedinca i populacije u   kontekstu kompetitivnosti društvenog sistema Crne Gore;
  - Sociološki pojam kompetitivnosti
  - Progres, demokratijai kompetitivnost
  - Institucije- ključna varijabla razvoja
  - Tržište i kompetitivnost
  - Moralna kontrola i kompetitivnost
  - Društvena patologija i kompetitiovnost
  - Demografski razvoj u kontekstu društvenog razvoja

2. Motiv postignuća i kompetitivnosti društvenog sistem Crne Gore;
3.Konfesionalna struktura crnogorskog društva kao  socijalni kapital sa stanovišta kompetitivnosti društvenog sistema;

4.Fenomen socijalne isključivosti i karakter kompetitivnosti društvenog sistema Crne Gore;
5. Fenomen i politika stanovanja i kompetitivnosti društvenog sistema Crne Gore;
6. Društvena patologija i kompetitivnost društvenog sistema Crne Gore.

Prof. dr Petar Vlahović:
  Urbanizacija, ruralizacija i položaj žene u Crnoj Gori
● Etničnost, multietničnost i multikonfesionalnost u Crnoj Gori
● Urbanizacija- uzroci i posledice migracija selo-grad u Crnoj Gori
● Ruralizacija- raslojavanje sela  i njegove posledice u Crnoj Gori
● Ruralizacija gradova u Crnoj Gori
● Revitalizacija sela i njen ekonomski, društveni i kulturno-istorijski značaj
● Uloga i mjesto žene u savremenom crnogorskom društvu
              (brak, porodica, „ženski poslovi“,vaspitna i društvena  funkcija žene)
● Politička uloga žene u savremenom crnogorskom društvu
● Bračne zajednice u multinacionalnoj i multikonfesionalnoj državi Crnoj Gori

Doc. dr Lidija Vujačić
Identifikacija i projekcija stanovništva na kulturološkom i antropološkom planu  (odnos lokalnog, regionalnog i globalnog)
Stanje i uočeni problemi:
Crna Gora je suočena sa brojnim pitanjima vlastitog pozicioniranja unutar regionalnog – evropskog i globalnog okruženja. Stoga se u narednom periodu očekuju značajni politički, ekonomski, ali i kulturološki, u širem smislu identitetski, procesi i integracije. Iskustva drugih zemalja pokazuju da su, upravo, kulturne integracije najkomplikovaniji dio stvaranja regionalnih zajednica. S tim u vezi se otvara nekoliko  pitanja: u kom pravcu će se multikulturno društvo Crne Gore razvijati, kao i da li će se (multi)nacionalna kultura integrisati u supranacionalnu evropsku (kao posljedica evropskih integracija) i/ili u tzv. kulturu svijeta (kao posljedica procesa globalizacije)?
Perspektive:
Vizija kulturnog i identitetskog razvoja Crne Gore mora biti zasnovana na standardima Evropske unije i pod neizbježnim uticajem globalizacionih kretanja, ali realizovana u autentičnom domaćem ambijentu, uz očuvanje markantnih faktora kulturnog identiteta: jezika, tradicijskog kulturnog nasljeđa, religije/a itd.
Demografska kretanja u Crnoj Gori u narednim decenijama zavisiće, između ostalih faktora, i od migracionih kretanja, koja će za posljedicu imati akulturacijske procese. Do 2030. godine u Crnoj Gori će se eliminisati negativni migracioni saldo i država pretvoriti u imigraciono područje (najviše zbog potrebe za vanjskom radnom snagom), što će za posljedicu imati još kompleksniji multikulturni ambijent. Za projekcioni period od 2030. do 2050. godine pretpostavlja se smirivanje migracionih kretanja.
Sociokulturni kapital u funkciji turističke promocije Crne Gore (turistički imidž države)   
Stanje i uočeni problemi:
Turistička orijentacija Crne Gore je osnova iz koje državna (privredna i kulturna) politika dominantno crpi ideje za predstavljanje na međunarodnom planu. Crna Gora je već dijelom prepoznata kao prirodno lijepa i atraktivna turistička destinacija. Međutim, nijesu dovoljno iskorišteni potencijali zemlje, kao ni dovoljno profilisan zacrtani imidž zemlje.
Preporuke:
Državni imidž se mora (re)definisati u okviru turističko-kulturnog referentnog područja. Prije svega, Crna Gora, kao odgovor na pojačanu unifikaciju i stapanje kultura,  mora u turističkom smislu povećati autentičnost i originalnost svake domaće lokacije i proizvoda. Razvijati planski i geografski uravnoteženi turizam. U većoj mjeri komercijalizovati stare/nove vrijednosti proizvoda i prirodnih potencijala, u skladu sa kriterijumima prepoznatljivosti, kompetitivnosti i heterogenosti zahtjeva tržišta.

Muzejski savjetnik Vladislav Ivanović
● Crnogorska  tradicionalna arhitektura  i njena uloga u  savremenom dobu
● Karakteristike kuća  i njihova opremljenost po    geografskim cjelinama
● Prostorno planiranje i zaštita tradicionalnog graditeljstva
● Graditeljsko dostignuće i pravci njegovog daljeg razvoja u Crnoj Gori i upotrebne mogućnosti u savremenom dobu

Mr Simeun Raonić
●   Migracije stanovništva selo – grad u Crnoj Gori
●   Demografske, socijalne, ekonomske i prostorne posledice
●   Važnost sela u eri globalizacije
●„Oživljavanje“ planinskih sela preko  infrastrukturne opremljenosti, demografske
obnove, kadrovskog „snaženja“ na poljoprivrednoj proizvodnji i seoskom     turizmu kao  fenomenu „modernog doba“.

III

O svakom ovdje pomenutom problemu napisana je odgovarajuća naučna rasprava. Zbog toga ovdje navedene teze i osvrte treba shvatiti  samo kao polazišta za razmatranja i diskusiju.

                                                                                                                                   Koordinator potprojekta
                                                                                                                                  akademik Petar Vlahović